ब्रेन ड्रेन म्हणजे काय ?
१९६० च्या दशकात ब्रेन ड्रेन - *मानवी स्थलांतर हि कल्पना उदयास आली, जेव्हा कुशल कामगारांनी गरीब किंवा विकसनशील देशांमधून नोकरीच्या चांगल्या संधींच्या शोधात विकसित देशात स्थलांतर करण्यास सुरवात केली. हे प्रामुख्याने या वस्तुस्थितीमुळे आहे की भारतासारखे विकसनशील देश आपल्या तरुणांना योग्य प्रकारच्या संधी प्रदान करण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरले आहेत. एका सर्वे नुसार आतापरेंत(२०२४) ८७००० लोकानी भारतीय नागरीतत्व सोडले आहे.
यामुळे राष्ट्रीय संपत्तीचे मोठे नुकसान होत आहे.
ब्रेन ड्रेनची मुख्य क्षेत्रे.
हे डॉक्टर, इंजिनिअर, शास्त्रज्ञ, एमबीए, सीए आणि इतर व्यावसायिकांच्या राष्ट्राच्या आपापल्या क्षेत्रात नाव कमावत राहिले. आज अनेक भारतीय नासा, कॅलिफोर्निया लॅबोरेटरी, दुबई आतोग्य क्षेत्र, इत्यादी बहुसंख्य मोठ्या कंपन्यात मोठ्या पदावर कामाला आहेत. भारतीय सर्वात मेहनती, समर्पित आणि प्रामाणिक कामगारांपैकी एक आहेत. म्हणूनच विविध देश आणि कंपन्या आपल्या नागरिकांना सहजपणे घेतात.
यूएसए, यूके, जर्मनी, फ्रान्स, रशिया, इटली, जपान इत्यादी देशांनी त्यांच्या तंत्रज्ञान, विज्ञान, इलेक्ट्रॉनिक्स, संगणक, खगोलशास्त्र इत्यादींमध्ये मोठ्या प्रमाणात विकास केला आहे, त्यामुळे हे देश गुणवत्ता आणि प्रमाणानुसार अधिक नोकरीच्या संधी प्रदान करतात.
कारने
या राष्ट्रांनी पुरवलेल्या सुविधा, पॅकेजेस, शिष्यवृत्ती इत्यादी भारत त्यांना जे देऊ शकतो त्यापेक्षा कितीतरी चांगल्या आहेत. तरुण विद्यार्थ्यांची/व्यावसायिकांची ही स्थिती असताना, शैक्षणिकदृष्ट्या योग्य लोक उच्च संशोधनासाठी परदेशात जाणे पसंत करतात कारण त्यांना भारतात संशोधनासाठी सर्वोत्तम संधी, संसाधने आणि सुविधा मिळत नाहीत.
सर्वोत्तम भारतीय संस्थांमध्ये प्रवेशासाठीचे कट ऑफ १००% च्या जवळपास झाले आहेत. संस्था सर्वोत्तम विद्यार्थी मिळवण्याच्या शर्यतीत असताना, महत्वाकांक्षी तरुण कोणत्याही प्रतिष्ठित भारतीय विद्यापीठांमध्ये जागा मिळवण्यात अपयशी ठरतात. यामुळे ते परदेशात उच्च शिक्षणाची संधी शोधतात.
बाहेरच्या देशात मोठ्या पदावर असलेले भारतीय
यातील बहुतेक विद्यार्थी कामाच्या चांगल्या संधी आणि भारी वेतन पॅकेजेसमुळे बाहेरच्या देशात परत राहणे पसंत करतात. चांगल्या कमाईचा एक भाग, अमेरिका आणि युरोपमधील लोकांना सार्वजनिक सेवा, सामाजिक सुरक्षा व्यवस्था आणि सेवानिवृत्ती लाभ असे अनेक फायदे मिळतात. तर, जागतिक संधी मिळाल्यानंतर आणि उच्च दर्जाचे जीवन आणि सुविधांशी परिचित झाल्यानंतर, विद्यार्थी परत आपल्या देशात सहसा येत नाहीत.
जागतिक कंपन्या आणि कंपन्यांमध्ये सर्वोच्च पदांवर अनेक भारतीय आहेत जसे मायक्रोसॉफ्टचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी सत्य नडेला, गूगल चे सीईओ सुंदर पिचाई, पेप्सिकोच्या अध्यक्ष आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी इंद्रा नूयी. अमेरिकेत १२% शास्त्रज्ञ आणि ३८% डॉक्टर भारतीय आहेत आणि नासामध्ये ३६% शास्त्रज्ञ भारतीय आहेत.
यासाठी सरकारने उचललेली पावले
या परिस्थितीलानियंत्रणात आणण्यासाठी भारत सरकार ब्रेन ड्रेन किंवा मानवी स्थलांतर रोखण्यासाठी अनेक योजना राबवत आहे.
सर्वात जास्त परदेशात जाणारे क्षेत्र म्हणजे डॉक्टर, डॉक्टरांचा प्रचंड ब्रेन ड्रेन पाहिल्यानंतर सरकारला कारवाई करण्यास प्रवृत्त केले गेले. आता, उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाणाऱ्या वैद्यकीय विद्यार्थ्यांना शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर भारतात परत येण्याचे आश्वासन देऊन सरकारसोबत बंधपत्रावर स्वाक्षरी करावी लागेल.
उपाय
उत्पादन, संशोधन आणि विकासामध्ये देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकीला प्रोत्साहन देऊन सरकारने विद्यार्थ्यांना चांगल्या रोजगाराच्या सुविधा सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे. आपल्या देशातील आयटी व्यावसायिक आणि आयआयएम पदवीधर जगातील सर्वोत्तम असे आहेत. सामाजिक-आर्थिक क्षेत्रात आपल्या स्वतःच्या प्रगतीला गती देण्यासाठी आपण देशाच्या सर्वोत्तम क्षमतेचा वापर करू शकतो.
