नवी दिल्ली | ऑक्टोबर २०२५
देशात लहान मुलांच्या रहस्यमय मृत्यूंनी संपूर्ण वैद्यकीय यंत्रणा आणि सामान्य लोकांना हादरवून सोडलं आहे. मध्य प्रदेश आणि राजस्थानसारख्या दोन मोठ्या राज्यांमध्ये गेल्या काही आठवड्यांत डझनभर मुलांचा मृत्यू झाला आहे — आणि आता केंद्र सरकारने या प्रकरणावर गांभीर्य दाखवत एक कठोर राष्ट्रीय सल्ला (Advisory) जारी केला आहे. यात स्पष्टपणे म्हटलं आहे की दोन वर्षांखालील मुलांना कोणत्याही प्रकारचं खोकला किंवा सर्दीचं औषध तज्ञ डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय देऊ नये. ही सूचना फक्त एक औपचारिक आदेश नाही, तर देशातील प्रत्येक घरापर्यंत पोहोचवायला हवी असलेली एक जीवनरक्षक चेतावणी आहे.
हा वेदनादायक प्रकार कसा सुरू झाला
या संपूर्ण घटनाक्रमाची सुरुवात मध्य प्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यातून झाली, जिथे काही दिवसांतच ९ लहान मुलांचा मूत्रपिंड निकामी झाल्याने मृत्यू झाला. सर्व मुलांना खोकला, सर्दी आणि हलका ताप होता. कुटुंबीयांचं म्हणणं आहे की त्यांनी स्थानिक डॉक्टर किंवा औषधांच्या दुकानातून खोकल्याचं सिरप घेतलं होतं, जे पिल्यानंतर काही तासांतच मुलांची प्रकृती झपाट्याने खालावली. पालकांना लवकरच उमगलं की ही साधी सर्दी नव्हती, तर कोणत्यातरी गंभीर दुष्परिणामाचं परिणाम होतं.
त्याचप्रमाणे, राजस्थानच्या भरतपूर आणि सीकर जिल्ह्यांमधून दोन लहान मुलांच्या मृत्यूची बातमी आली. प्राथमिक अहवालांनुसार, त्यांना “Dextromethorphan HBr Syrup” नावाचं खोकल्याचं औषध दिलं गेलं होतं. दोन्ही प्रकरणांत मुलांना सिरप घेतल्यानंतर उलटी, बेचैनी आणि जलद श्वास घेण्याची लक्षणं दिसली. या घटनांनी डॉक्टर, पालक आणि सरकार — तिघांनाही हादरवून सोडलं.
आता केंद्र सरकारच्या निर्देशानुसार या प्रकरणांची राष्ट्रीय स्तरावर चौकशी सुरू आहे. DGHS (Directorate General of Health Services) आणि केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संघटना (CDSCO) यांनी अहवाल मागवले आहेत आणि काही फार्मा कंपन्यांना नोटीसही पाठवण्यात आल्या आहेत.
प्राथमिक चौकशीत काय समोर आलं आणि कोणता धोका स्पष्ट झाला
केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या प्राथमिक चौकशीत हे समोर आलं आहे की काही औषधांच्या नमुन्यांमध्ये Diethylene Glycol (DEG) आणि Ethylene Glycol सारख्या विषारी रसायनांचं अस्तित्व असल्याचा संशय आहे. ही रसायनं सामान्यतः औषधनिर्मितीत वापरली जाऊ नयेत. DEG प्रामुख्याने औद्योगिक सॉल्व्हेंट, ब्रेक फ्लुइड आणि रंग बनवण्यासाठी वापरलं जातं. जर हे चुकून किंवा निष्काळजीपणे एखाद्या सिरपमध्ये मिसळलं गेलं, तर ते मुलांच्या मूत्रपिंड, मेंदू आणि स्नायू तंत्रावर कायमस्वरूपी हानी पोहोचवू शकतं.
ही घटना नवी नाही — जगाने याआधीही अशा दुर्दैवी घटना अनुभवल्या आहेत. गाम्बिया (२०२२) आणि उझबेकिस्तान (२०२३) मध्ये देखील खोकल्याच्या सिरपमध्ये DEG मिसळल्यामुळे शेकडो मुलांचा मृत्यू झाला होता. भारत सरकारने म्हटलं आहे की आतापर्यंत तपासण्यात आलेल्या नमुन्यांमध्ये DEG ची पातळी धोकादायक स्तरावर सापडलेली नाही, पण तरीही प्रश्न राहतोच — देशातील औषध गुणवत्ता नियंत्रण व्यवस्था इतकी कमकुवत कशी पडली की असा धोका निर्माण झाला?
राज्यांमध्ये तातडीची कारवाई
राजस्थान सरकारने तत्काळ पाऊल उचलत Kaysons Pharma या कंपनीच्या उत्पादनांची पुरवठा त्वरित बंद केली आहे. या कंपनीच्या १९ औषधांना बाजारातून मागे घेण्यात आलं आहे आणि राज्यातील ड्रग कंट्रोलरला निलंबित करण्यात आलं आहे. ही कारवाई ऐतिहासिक मानली जाते कारण इतक्या कठोरतेने कारवाई यापूर्वी क्वचितच झाली होती.
त्याच वेळी, केरळ सरकारने “Coldrif” नावाच्या खोकल्याच्या सिरपच्या विक्री आणि वितरणावर पूर्ण बंदी घातली आहे. तामिळनाडूने सर्व संबंधित फार्मा कंपन्यांना २४ तासांत उत्पादन नमुने सादर करण्याचे आदेश दिले आहेत. महाराष्ट्र आणि गुजरात यांनी त्यांच्या स्तरावर औषध दुकानांची तपासणी मोहिम सुरू केली आहे. देशभरात आता औषध सुरक्षा आणि पारदर्शकतेबाबत चिंता वाढली आहे.
केंद्राची सल्ला (Advisory) — काय सांगितलं आहे आणि का महत्त्वाचं आहे
आरोग्य मंत्रालयाने आपल्या निर्देशात स्पष्ट केलं आहे की लहान मुलांच्या उपचारात “ओव्हर-द-काउंटर” म्हणजे डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय औषध देणं अत्यंत धोकादायक आहे. दोन वर्षांखालील मुलांमध्ये श्वसन तंत्र आणि रोगप्रतिकारक क्षमता पूर्ण विकसित नसते, त्यामुळे किरकोळ चूकलेली डोससुद्धा जीवघेणी ठरू शकते.
एडवायजरीमध्ये म्हटलं आहे की —
दोन वर्षांखालील मुलांना कोणतंही खोकला किंवा सर्दीचं औषध देऊ नये।
पाच वर्षांखालील मुलांमध्ये अशी औषधं फक्त बालरोगतज्ज्ञाच्या देखरेखीखाली वापरावीत।
औषधाव्यतिरिक्त उपचार (जसे की वाफ घेणे, कोमट पाणी पिणे, विश्रांती घेणे) हे पहिले पर्याय असावेत।
फार्मासिस्ट आणि डॉक्टरांना सांगितलं आहे की ते संयुग औषधांपासून (Combination Syrups) दूर राहावेत, कारण अशा औषधांचा प्रभाव मुलांसाठी अधिक तीव्र असतो।
राज्यांना त्यांच्या सर्व उत्पादन केंद्रांमध्ये Good Manufacturing Practices (GMP) चं काटेकोर पालन करण्याचे निर्देश दिले गेले आहेत।
ही एडवायजरी फक्त औषध कंपन्या किंवा डॉक्टरांसाठी नाही, तर पालक आणि समाजासाठीही एक गंभीर इशारा आहे।
तज्ज्ञांचे मत — “प्रत्येक खोकल्यासाठी सिरप गरजेचं नाही”
देशातील अग्रगण्य बालरोग तज्ज्ञांनी सरकारच्या या सल्ल्याचं समर्थन केलं आहे।
एम्स दिल्लीच्या डॉ. रचना माथुर म्हणतात —
“खोकला आणि सर्दी बहुतांश वेळा व्हायरल असते आणि काही दिवसांत आपोआप बरी होते। मुलांना औषध देणं नेहमी शेवटचा पर्याय असावा। मोठ्यांसाठी असलेली औषधं मुलांना देणं अत्यंत धोकादायक आहे, कारण त्यांच्या शरीराला ती औषधं सहन करण्याची क्षमता नसते।”
तसंच इंडियन अकॅडमी ऑफ पीडियाट्रिक्स (IAP) नेही म्हटलं आहे की मुलांसाठी तयार केलेल्या औषधांचे घटक, डोस आणि फॉर्म्युलेशन पूर्णपणे वेगळे असतात।
पालकांनी कोणत्याही जाहिरात, सोशल मीडिया टिप किंवा शेजाऱ्यांच्या सल्ल्यावरून मुलांना औषध देऊ नये।
लोकांसाठी चेतावणी — या ५ गोष्टी लक्षात ठेवा
कोणतंही सिरप डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय देऊ नका।
औषधाचं लेबल, बॅच नंबर आणि निर्माता कंपनी तपासा।
कोणत्याही औषधाबद्दल रिकॉल किंवा बंदीची बातमी आल्यास तत्काळ वापर थांबवा।
सिरप दिल्यानंतर मुलामध्ये उलटी, थकवा, सुस्ती किंवा लघवी कमी होणं जाणवलं, तर लगेच रुग्णालयात जा।
साध्या खोकला-सर्दीमध्ये वाफ घेणे, कोमट पाणी, हलका सूप आणि विश्रांती हेच सुरक्षित पर्याय आहेत।
सरकार आणि समाजाची जबाबदारी
ही संपूर्ण घटना केवळ औषधांच्या गुणवत्तेचा प्रश्न नाही, तर आरोग्य व्यवस्थेतील पारदर्शकतेवरही प्रश्नचिन्ह उभं करते।
केंद्र आणि राज्य सरकारांनी औषधनिर्मिती युनिट्सची नियमित तपासणी करावी आणि दोषी फार्मा कंपन्यांवर कठोर कारवाई करावी, जेणेकरून भविष्यात अशा दुर्घटना घडू नयेत।
तसंच, पालक आणि शिक्षकांनीही समजून घ्यायला हवं की —
“प्रत्येक खोकल्याला सिरपची गरज नसते, आणि प्रत्येक औषध उपचार नसतो।”
एक छोटीशी निष्काळजीपणा, एक चुकीचा डोस — कधी कधी मुलाच्या आयुष्याची सर्वात मोठी किंमत ठरू शकते।
निष्कर्ष
मध्य प्रदेश आणि राजस्थानमधील या घटना आपल्याला शिकवतात की आरोग्य व्यवस्थेत सजगता आणि जबाबदारी किती आवश्यक आहे।
केंद्राची एडवायजरी हा या दिशेने एक मोठा पाऊल आहे, पण ते प्रभावी करण्यासाठी प्रत्यक्ष अंमलबजावणी तेवढीच महत्त्वाची आहे।
डॉक्टरांनी जागरूक राहणं, औषध कंपन्यांनी पारदर्शकता राखणं आणि पालकांनी सतर्क राहणं — हे तिन्ही घटक आवश्यक आहेत।
आता वेळ आली आहे की आपण सगळे मिळून हे सुनिश्चित करू —
“मुलांसाठी सुरक्षित औषधं, जबाबदार डॉक्टर आणि जागरूक पालक — हीच खरी आरोग्य नीती आहे।”
